Sự trỗi dậy của Chủ nghĩa Dân tộc Kỹ thuật số

Tuyên bố của Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick rằng TikTok sẽ bị "chặn" nếu Trung Quốc không chấp thuận cho Mỹ tăng cường quyền kiểm soát, nghe có vẻ như một tối hậu thư trong một thương vụ kinh tế. 

Tuy nhiên, khi đặt trong bối cảnh rộng lớn hơn, lời đe dọa này không chỉ nhắm vào một ứng dụng duy nhất. Nó là tiếng vọng đanh thép cho một câu hỏi mang tính thời đại: Phải chăng kỷ nguyên của một Internet mở, phẳng và không biên giới mà chúng ta từng biết, đang thực sự đi đến hồi kết? Vụ việc của TikTok không còn là một câu chuyện riêng lẻ, nó chính là một case-study điển hình cho sự trỗi dậy của một xu hướng toàn cầu đáng lo ngại.

Sự trỗi dậy của "Chủ nghĩa Dân tộc Kỹ thuật số" 

Những gì đang xảy ra là biểu hiện rõ nét của "Chủ nghĩa dân tộc kỹ thuật số" (Techno-nationalism), một học thuyết nơi các quốc gia xem dữ liệu và công nghệ không chỉ là tài sản kinh tế, mà còn là tài sản chiến lược về an ninh quốc gia, cần được bảo vệ và kiểm soát chặt chẽ như chính biên giới lãnh thổ của mình. 

Lập luận của Mỹ về việc "không thể cho phép một ứng dụng dưới sự kiểm soát của Trung Quốc được cài đặt trên 100 triệu điện thoại Mỹ" chính là minh chứng cho tư duy này. 

Hệ quả tất yếu của nó là sự hình thành của "Splinternet" một thế giới mạng bị phân mảnh thành các "lãnh địa số" riêng biệt (khối Mỹ, khối Trung Quốc, khối Châu Âu...), mỗi nơi có một bộ quy tắc, luật lệ và hệ sinh thái công nghệ riêng, phá vỡ tính toàn vẹn của không gian mạng toàn cầu.

"Tường lửa" kiểu Mỹ 

Trớ trêu thay, Mỹ - quốc gia từng sản sinh và bảo vệ cho lý tưởng về một Internet mở giờ đây lại đang đi đầu trong việc áp dụng các biện pháp bảo hộ quyết liệt. Đạo luật buộc ByteDance phải bán TikTok về bản chất không khác mấy so với các nỗ lực khẳng định "chủ quyền số" mà chúng ta đã thấy ở nơi khác. 

Nó có thể được so sánh với "Vạn lý Trường thành Lửa" (Great Firewall) của Trung Quốc về mục tiêu cuối cùng: kiểm soát dòng chảy thông tin và các nền tảng kỹ thuật số hoạt động trong biên giới quốc gia. 

Nó cũng tương đồng về nguyên tắc với Luật bảo vệ dữ liệu chung (GDPR) của châu Âu, vốn khẳng định quyền của công dân châu Âu đối với dữ liệu cá nhân của họ. 

Dù phương pháp khác nhau từ chặn hoàn toàn (Trung Quốc), quản lý bằng luật pháp (châu Âu) đến buộc phải bán (Mỹ) tất cả đều là những mảnh ghép của cùng một bức tranh: thế giới đang xây lên những bức "tường lửa" của riêng mình.

"Thuật toán" - Chiến trường mới của các siêu cường 

Cuộc chiến công nghệ đã bước sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây, chiến trường là phần cứng với những con chip và mạng lưới 5G của Huawei, thì giờ đây, nó đã chuyển sang "phần mềm", cụ thể là thuật toán thứ được xem là "bộ não" của các nền tảng. 

Lời khẳng định của Bộ trưởng Lutnick rằng "người Mỹ sẽ kiểm soát thuật toán" đã chỉ rõ điều này. Thuật toán không chỉ là những dòng mã, nó là công cụ định hình những gì hàng trăm triệu người dùng nhìn thấy, suy nghĩ và tương tác. 

Nó có sức mạnh ảnh hưởng đến văn hóa, dư luận và thậm chí cả chính trị. Việc giành quyền kiểm soát thuật toán chính là giành quyền kiểm soát dòng chảy ảnh hưởng, một loại quyền lực mềm nhưng vô cùng mạnh mẽ trong thế kỷ 21.

Tương lai bất định của các công ty công nghệ toàn cầu 

Vụ việc của TikTok sẽ tạo ra một tiền lệ cực kỳ nguy hiểm. Nếu Mỹ thành công, các quốc gia khác hoàn toàn có thể học theo, yêu cầu các công ty công nghệ nước ngoài phải "nội địa hóa" hoạt động, dữ liệu và thậm chí cả thuật toán nếu muốn tiếp cận thị trường của họ. 

Tương lai dành cho các công ty công nghệ toàn cầu như Google, Meta hay bất kỳ startup nào có tham vọng vươn ra thế giới sẽ trở nên vô cùng phức tạp.

 Họ sẽ phải đối mặt với một cơn ác mộng về pháp lý và chi phí vận hành, có thể phải tạo ra nhiều phiên bản khác nhau của cùng một sản phẩm cho từng thị trường lớn. Điều này không chỉ kìm hãm sự sáng tạo mà còn phá vỡ tính kết nối liền mạch - vốn là vẻ đẹp và sức mạnh cốt lõi của Internet. 

Câu chuyện của TikTok, vì thế, không còn của riêng nó. Nó là chỉ dấu cho một cuộc tái định hình sâu sắc của trật tự kỹ thuật số toàn cầu, nơi những 'bức tường' vô hình đang được dựng lên nhanh hơn bao giờ hết.