Chính phủ Hàn Quốc thúc đẩy sửa luật sau loạt vụ lạm dụng quy định giam giữ người nước ngoài

Tình trạng một số chủ sử dụng lao động tại Hàn Quốc cố tình không trả lương, rồi quay sang báo cáo người lao động nước ngoài không có giấy tờ để né trách nhiệm đang ngày càng gây bức xúc. Trước thực trạng này, chính quyền Hàn Quốc thông báo sẽ thúc đẩy sửa đổi luật nhằm chấm dứt lỗ hổng bị lợi dụng trong nhiều năm qua.

Lỗ hổng trong quy định giam giữ khiến người lao động bị thiệt đủ đường

Theo luật quản lý xuất nhập cảnh hiện hành của Hàn Quốc, người nước ngoài không có tình trạng cư trú hợp pháp khi bị phát hiện sẽ bị đưa vào cơ sở bảo vệ người nước ngoài cho đến khi hoàn tất thủ tục trục xuất. Dù được gọi là “bảo vệ”, nhưng trên thực tế đây là biện pháp giam giữ.

Một số chủ doanh nghiệp đã lợi dụng quy định này. Sau khi thuê người lao động không giấy tờ và nợ lương, thay vì thanh toán, họ lại chủ động báo cho cơ quan xuất nhập cảnh. Biết rằng bản thân có thể bị giam giữ trong thời gian dài, nhiều người lao động đành chấp nhận từ bỏ khoản lương hoặc trợ cấp để được sớm trở về nước.

Ủy ban Nhân quyền Quốc gia Hàn Quốc cho biết trong báo cáo năm 2023 rằng tình trạng chủ sử dụng lao động đe dọa báo cảnh sát hoặc xuất nhập cảnh để tránh trả lương diễn ra liên tục và lặp lại ở nhiều địa phương.

Nhiều câu chuyện đau lòng: làm cả chục năm vẫn trắng tay

Trường hợp của anh Solomon, một lao động Philippines không giấy tờ, đang gây chú ý tại Hàn Quốc. Anh làm việc 10 năm tại một nhà máy ở thành phố Yongin và bị nợ khoảng 50 triệu won tiền trợ cấp nghỉ việc. Sau khi gửi đơn khiếu nại lên Bộ Lao động, anh vừa bước ra khỏi buổi làm việc với điều tra viên thì lập tức bị cảnh sát bắt vì vi phạm luật xuất nhập cảnh. Tổ chức hỗ trợ người lao động nhập cư cho biết rất có khả năng anh bị chủ cũ báo cáo để trốn tránh trách nhiệm.

Trong một trường hợp khác, anh A quốc tịch Cameroon làm việc hơn 6 năm tại một nhà máy ở tỉnh Chungnam. Sau khi đơn xin tị nạn bị từ chối, anh trở thành lao động không giấy tờ nhưng vẫn tiếp tục làm việc. Tháng bảy vừa qua, khi bị bắt trong một đợt kiểm tra, công ty đột ngột thông báo không thể trả trợ cấp nghỉ việc cho anh. Vì bị giam giữ, anh không thể trực tiếp gửi đơn lên Bộ Lao động, và dù vợ anh thay mặt thực hiện, họ vẫn không nhận được hỗ trợ hiệu quả.

Mặc dù Tòa án Tối cao Hàn Quốc đã khẳng định lao động không giấy tờ vẫn là người lao động và được bảo vệ bởi Bộ luật Lao động, nhưng trong thực tế, cơ chế bảo vệ gần như không phát huy tác dụng với nhóm này.

Giám sát lỏng lẻo và những cảnh báo kéo dài gần hai thập kỷ

Sau vụ hỏa hoạn năm 2007 tại cơ sở bảo vệ người nước ngoài liên quan đến tranh chấp tiền lương, Bộ Tư pháp và Bộ Lao động Hàn Quốc từng thống nhất sẽ cho thanh tra lao động đến các cơ sở giam giữ để tư vấn thường xuyên. Tuy nhiên, kiểm tra của Bộ Tư pháp năm 2021 cho thấy quy định này gần như bị bỏ quên. Trong báo cáo Quốc hội năm nay, Bộ Tư pháp chỉ cho biết hoạt động này bị tạm dừng do dịch và mới đang xem xét khôi phục.

Gần mười tám năm trôi qua nhưng người lao động bị giam giữ vẫn gần như không nhận được hỗ trợ về tư vấn tiền lương.

Ngay cả quy định “tạm thời hủy giam giữ” đối với các trường hợp đặc biệt cũng rất ít được sử dụng. Từ năm 2018 đến 2022 không có trường hợp nào được áp dụng. Chỉ sau khi Tổng thống Lee Jae myung phê bình gay gắt tại cuộc họp nội các hồi tháng chín rằng “báo cáo lao động để quỵt lương rồi đẩy họ về nước là điều khiến quốc gia mất mặt”, việc xem xét mới được đẩy nhanh hơn và năm nay có ba trường hợp được áp dụng.

Thiệt hại ngày càng phình to: hơn một phần mười là lao động nước ngoài

Thiệt hại liên quan đến tiền lương bị nợ tại Hàn Quốc đang duy trì ở mức hơn một nghìn tỉ won mỗi năm kể từ 2019. Trong số hơn 283 nghìn nạn nhân năm ngoái, có hơn 23 nghìn người là lao động nhập cư, chiếm 8.2 %. Con số này cao hơn nhiều lần so với tỷ lệ người lao động nước ngoài trong tổng số lao động tại Hàn Quốc.

Kiểm toán Nhà nước năm 2021 cũng phát hiện 29 trong số 359 người nước ngoài bị trục xuất khi đó đang bị nợ lương, và nhiều người bỏ cuộc vì không biết cách yêu cầu hỗ trợ hoặc không thể chờ đợi.

Hàn Quốc chuẩn bị thay đổi luật: chuyển sang mô hình “giải pháp thay thế giam giữ”

Từ tháng trước, Bộ Tư pháp Hàn Quốc đã miễn yêu cầu cơ quan nhà nước phải thông báo cho xuất nhập cảnh khi tiếp nhận vụ việc liên quan đến lao động không giấy tờ bị nợ lương. Đây là bước giảm áp lực cho người lao động khi muốn khiếu nại. Tuy nhiên, quy định giam giữ bắt buộc vẫn tồn tại, nên hiệu quả còn hạn chế.

Để giải quyết tận gốc, ngày 10 tháng này, nghị sĩ Lee Sung yun thuộc Ủy ban Pháp chế và Tư pháp Quốc hội đã chính thức trình dự luật “Luật thay thế việc giam giữ”. Luật nhằm cấm giam giữ người lao động nước ngoài đang là nạn nhân của nợ lương, đồng thời yêu cầu họ báo cáo định kỳ về nơi ở và tiến độ giải quyết tranh chấp. Chính phủ sẽ được phép hỗ trợ bằng cách chỉ định chuyên viên tư vấn lao động và có các biện pháp phòng ngừa bỏ trốn.

Nhiều quốc gia như Mỹ, Đức, Pháp và Anh đã triển khai mô hình này và ghi nhận tỷ lệ tuân thủ rất cao. Theo chương trình quản lý cộng đồng tại Mỹ giai đoạn 2016 đến 2017, có đến 99 % người tham gia tuân thủ yêu cầu trình diện. Nghiên cứu năm 2015 của Liên minh quốc tế về xóa bỏ giam giữ cũng cho thấy các mô hình dựa trên tham gia cộng đồng đạt tỷ lệ tuân thủ hơn 95 %.

Luật sư Lee Sang hyun thuộc Mạng lưới ứng phó giam giữ người nhập cư nhận định: “Giam giữ một người tốn khoảng mười lăm vạn won mỗi ngày. Với những lao động có nguy cơ bỏ trốn thấp, việc hỗ trợ tư vấn và quản lý hồ sơ sẽ vừa tiết kiệm chi phí vừa đảm bảo nhân quyền tốt hơn”.

Nghị sĩ Lee Sung yun nhấn mạnh: “Mô hình thay thế giam giữ đã trở thành tiêu chuẩn chung toàn cầu và được nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị áp dụng. Dự luật không chỉ bảo vệ quyền lợi của người lao động nhập cư mà còn giúp nâng cao hình ảnh quốc gia”.

Theo khan.co.kr