Khủng hoảng sự nghiệp tuổi 30 - 40, 10 yếu tố kéo bạn vào “vùng lưng chừng”

Ở thời điểm đầu năm, nhiều người lập kế hoạch phát triển sự nghiệp, nghĩ đến chuyện chuyển việc, thử vai trò mới hay tìm cơ hội thăng tiến. Tuy nhiên, không phải ai bước sang năm mới cũng thấy hào hứng. Không ít người, dù nhìn bề ngoài có công việc ổn định, kinh nghiệm dày dạn, vẫn tự hỏi: “Mình có đang đi đúng con đường nghề nghiệp không?”. Theo chuyên gia Anh quốc Jess Anison, đó là dấu hiệu của “khủng hoảng sự nghiệp giai đoạn trung niên” – một hiện tượng ngày càng phổ biến trong môi trường lao động hiện đại.

Khi sự nghiệp không còn đem lại cảm giác đủ đầy

Trong cuộc trao đổi với chuyên trang MK Biz Review của Hàn Quốc, Jess Anison – nhà sáng lập hãng tư vấn “Jess Anison Coaching” và là một huấn luyện viên lãnh đạo – cho biết “khủng hoảng sự nghiệp giai đoạn trung niên” (mid-career crisis) thường xuất hiện ở những người đã làm việc khoảng 15–25 năm. Ở giai đoạn này, sự nhiệt huyết của thời mới ra trường đã vơi đi, trong khi quãng đường đến tuổi nghỉ hưu vẫn còn dài. Cảm giác trống rỗng và hoài nghi về ý nghĩa công việc từ đó dễ nảy sinh.

Bản thân Jess Anison cũng từng rơi vào giai đoạn này. Bà khởi nghiệp trong một cơ quan thuộc chính phủ Anh, sau đó đảm nhiệm vai trò quản lý dự án cho Thế vận hội London 2012, được ghi nhận đóng góp bằng Huân chương Đế quốc Anh (OBE). Tiếp đó là những năm tháng thăng tiến tại công ty tư vấn PA Consulting và Đại học Mở quốc gia Anh. Nhưng khoảng 5 năm trước, sau khi trở lại làm việc từ kỳ nghỉ thai sản trong trạng thái kiệt sức, bà bắt đầu cảm thấy mình muốn làm “một điều gì đó khác” mà chưa thể gọi tên.

Từ trải nghiệm này, Jess Anison theo học các khóa đào tạo về coaching để nâng cao năng lực quản lý, dần nhận ra điều mình thực sự thấy có ý nghĩa là giúp đỡ người khác. Bà tiếp tục học cao học ngành tâm lý học và sau đó, năm 2020, thành lập công ty tư vấn mang tên mình. Cuốn sách đầu tay “Smart Careers: How to turn a mid-career crisis into a rewarding work life”, xuất bản năm ngoái, hệ thống hóa các nguyên nhân dẫn tới khủng hoảng sự nghiệp giữa chặng đường và đề xuất cách vượt qua.

Theo Anison, điểm mấu chốt là: khủng hoảng này hiếm khi xuất phát thuần túy từ môi trường làm việc. “Trong sự nghiệp, điều quan trọng không chỉ là bản thân công việc, mà là việc công việc đó có còn trùng khớp với giá trị cá nhân tại thời điểm hiện tại hay không”, bà nhấn mạnh.

10 yếu tố kích hoạt khủng hoảng và hai sai lầm thường gặp

Trong sách, Jess Anison liệt kê 10 nhóm yếu tố có thể kích hoạt khủng hoảng sự nghiệp giai đoạn trung niên. Chỉ hai trong số đó liên quan trực tiếp đến môi trường tổ chức là tái cơ cấu, cắt giảm nhân sự và chuyện bị “trượt” thăng chức. Tám yếu tố còn lại chủ yếu thuộc về đời sống cá nhân: những cột mốc tuổi tác như 30, 40 tuổi; lập gia đình; ly thân, ly hôn; suy giảm sức khỏe thể chất; vấn đề sức khỏe tinh thần do căng thẳng kéo dài; mất người thân; các cú sốc bên ngoài như đại dịch; và ảnh hưởng từ những người xung quanh.

Theo Anison, chính các sự kiện đời sống này khiến con người phải đối diện với những câu hỏi sâu hơn: “Điều gì thực sự quan trọng trong đời mình?”, “Muốn dùng phần thời gian hữu hạn còn lại như thế nào?”, “Muốn sống ra sao trong chặng đường tiếp theo?”. Khi những câu hỏi đó xuất hiện, người ta buộc phải nhìn lại công việc dưới một lăng kính mới và bắt đầu so sánh: công việc hiện tại có còn phù hợp với giá trị, ưu tiên và hình dung về bản thân hay không.

Khi nhận ra mình rơi vào khủng hoảng, nhiều người lại mắc hai sai lầm phổ biến. Sai lầm thứ nhất là phủ nhận vấn đề. Dù đã cảm thấy “có gì đó không ổn”, họ vẫn cố gắng làm mọi thứ như cũ vì phải duy trì thu nhập, gánh vác trách nhiệm gia đình. Họ tự trấn an rằng mình “quá nhạy cảm”, rằng ai cũng có lúc chán nản, rằng chỉ cần biết ơn vì vẫn còn việc làm. Cách ứng xử này khiến khủng hoảng bị đẩy lùi chứ không được giải quyết.

Sai lầm thứ hai là vội vã nhảy việc sang một vị trí tương tự nơi khác. Sự thay đổi bề ngoài có thể đem lại cảm giác “đang hành động”, nhưng nếu không dành thời gian hiểu rõ mình muốn gì và vì sao muốn điều đó, người lao động rất dễ lặp lại các bất mãn cũ trong môi trường mới. Anison cho rằng những quyết định hấp tấp như vậy khiến họ tiêu hao thứ bà gọi là “vốn thay đổi” – nguồn năng lượng và nguồn lực cần để tạo ra những chuyển biến có ý nghĩa.

Thay vì lập tức rời bỏ công ty, bà khuyến nghị nên thử “thiết kế lại” công việc hiện tại, điều chỉnh từng chút một về nhiệm vụ, mối quan hệ và cách nhìn nhận ý nghĩa công việc. Cách tiếp cận này, theo Anison, có thể mang lại khác biệt lớn mà không nhất thiết kéo theo cú sốc lớn về tài chính hay sự bất ổn trong đời sống.

Vai trò của lãnh đạo, tác động của AI và các lối thoát khả thi

Đối với những lãnh đạo đang quản lý nhân sự ở giai đoạn trung niên, Jess Anison cho rằng nhiệm vụ của họ không phải là “áp” cho nhân viên một định nghĩa về ý nghĩa công việc. Việc người quản lý đứng ra giải thích vì sao vai trò của nhân viên là quan trọng, hoặc cố gán cho họ một lý tưởng, thường phản tác dụng. Thay vào đó, tổ chức nên tạo điều kiện để từng cá nhân tự khám phá điều mình coi trọng, thông qua chia sẻ về hành trình tìm kiếm ý nghĩa của chính lãnh đạo, hoặc qua các chương trình coaching nội bộ giúp nhân viên xác định rõ giá trị và ưu tiên của bản thân.

Khi đã hiểu mình coi trọng điều gì, người lao động có thể bắt đầu “tái thiết kế” công việc. Theo Anison, quá trình này gồm ba hướng chính. Thứ nhất là điều chỉnh nhiệm vụ: tăng dần tỉ trọng những việc mang lại năng lượng, giảm bớt phần việc khiến họ kiệt sức nếu có thể. Thứ hai là thay đổi cách xây dựng mối quan hệ trong công việc, chẳng hạn một lập trình viên ứng dụng có thể chủ động hợp tác nhiều hơn với bộ phận marketing để mở rộng góc nhìn, từ đó làm sản phẩm phù hợp thực tế hơn. Thứ ba là tái định nghĩa mục đích: nhìn lại công việc dưới khía cạnh đóng góp cho người khác hoặc cho hệ thống, như cách một nhân viên vệ sinh bệnh viện có thể xem công việc của mình không chỉ là lau dọn, mà là góp phần ngăn ngừa nhiễm khuẩn và hỗ trợ quá trình hồi phục của bệnh nhân.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi nhanh cách thức làm việc và bộ kỹ năng cần thiết, Anison dự báo cường độ của khủng hoảng sự nghiệp giai đoạn trung niên sẽ còn tăng. AI có thể khiến một số người cảm thấy chuyên môn bị giảm giá trị, hoặc phần việc từng đem lại nhiều thỏa mãn bị tự động hóa. Ngược lại, với người khác, công nghệ lại loại bỏ các tác vụ nhàm chán, giúp họ tập trung nhiều hơn vào những nhiệm vụ mang tính ý nghĩa.

Bà nhìn nhận AI như một “chất xúc tác”: với những ai vốn đã băn khoăn về đường hướng sự nghiệp, làn sóng thay đổi do công nghệ mang lại sẽ khiến sự hoài nghi và lo lắng bùng lên mạnh hơn và sớm hơn. Ngược lại, những người đã có cảm nhận rõ ràng về ý nghĩa công việc sẽ dễ thích nghi hơn trước sự chuyển dịch này.

Anison cũng nhấn mạnh rằng không phải ai cũng muốn tìm toàn bộ ý nghĩa cuộc đời trong công việc. Với một số người, trụ cột ý nghĩa có thể nằm ở gia đình, cộng đồng, thể thao, nghệ thuật… Khi đó, họ có thể chấp nhận một công việc “bình thường” miễn là cuộc sống bên ngoài đủ phong phú và phù hợp với giá trị của bản thân. Tuy vậy, bà khuyến nghị những người đang mắc kẹt trong khủng hoảng nên đặt một mốc thời gian – 6 tháng hoặc 1 năm – để đánh giá lại. Nếu sau khoảng thời gian đó vẫn cảm thấy bế tắc, họ cần chủ động lựa chọn: hoặc thực hiện dù là những thay đổi nhỏ trong công việc và môi trường, hoặc học cách chấp nhận tình trạng hiện tại nhưng đầu tư nghiêm túc cho các nguồn ý nghĩa bên ngoài.

Một “lập trường ở giữa”, vừa không thay đổi gì, vừa kỳ vọng thời gian sẽ tự chữa lành khủng hoảng, theo Anison, thực chất chỉ là kéo dài trạng thái chịu đựng chứ không phải giải pháp.

Từ câu chuyện cá nhân đến lời nhắn gửi người lao động

Bên cạnh vai trò chuyên gia, Jess Anison thẳng thắn chia sẻ mình cũng từng đi qua giai đoạn khủng hoảng giữa chặng đường nghề nghiệp. Khi ấy, bà đang bước vào tuổi 40, vừa trải qua biến động gia đình với việc trở thành cha mẹ, vừa tổn thương vì những vấn đề trong công việc. Thay vì từ bỏ ngay lập tức, bà chọn cách thử nghiệm từng bước: học khóa huấn luyện coach, nhận khách hàng vào buổi tối 1–2 lần mỗi tuần, dần giảm giờ làm tại công ty, song vẫn để ngỏ khả năng quay lại.

Song song đó, bà theo học chương trình cao học về tâm lý học coaching và tâm lý tích cực ứng dụng, tiếp tục làm công việc tư vấn song hành với học tập. Mất khoảng 3 năm thử nghiệm liên tục, Anison mới quyết định chuyển hẳn sang sự nghiệp coach chuyên nghiệp, với doanh nghiệp riêng được thành lập năm 2020 sau 15 năm làm việc trong khu vực nhà nước và giáo dục.

Câu chuyện của Jess Anison, cùng những phân tích trong cuốn “Smart Careers: How to turn a mid-career crisis into a rewarding work life”, đang được xem như một trong những góc nhìn tiêu biểu về khủng hoảng sự nghiệp ở giai đoạn trung niên trên thị trường lao động quốc tế. Trong bối cảnh AI, tái cấu trúc doanh nghiệp và biến động kinh tế liên tục, thông điệp mà bà gửi gắm khá rõ ràng: thay vì chờ khủng hoảng tự qua đi, người lao động cần chủ động nhận diện, đặt câu hỏi về giá trị cá nhân và dần dần thiết kế lại công việc, các mối quan hệ cũng như mục đích nghề nghiệp của mình.