Hàn Quốc : Vì sao nạn nhân nói về “nỗi đau sau bạo lực tình dục”

Không chỉ bạo lực tình dục, những lời nói thờ ơ và đổ lỗi từ xã hội cũng gây ra tổn hại thứ cấp cho nạn nhân. Góc nhìn sâu sắc về công lý, đồng cảm và trách nhiệm cộng đồng.

Bàn về hệ sinh thái bạo lực tình dục và khái niệm “tổn hại thứ cấp”

“Ôi, đau đầu quá, thôi thì hai người gặp nhau tự giải quyết đi.”

Trước câu trả lời hoàn toàn ngoài dự đoán ấy, tôi cứng người, áp chặt điện thoại vào tai mà không nói nên lời. Khi đó, tôi đang chuẩn bị nộp đơn tố cáo một nhân viên xoa bóp đã có hành vi quấy rối tình dục mình. Do không có bằng chứng trực tiếp, tôi vô cùng cần một người làm chứng. Sau nhiều đắn đo, tôi đã nhờ một đồng nghiệp thân thiết, người từng cùng tôi đến cơ sở xoa bóp đó, giúp đỡ.

Tôi chỉ xin anh xác nhận một chi tiết đơn giản bằng văn bản rằng trước đây tôi từng hỏi anh liệu trong quá trình xoa bóp có cảm thấy bị chạm vào cơ thể một cách khó chịu hay không. Thế nhưng, ngay khi tôi vừa mở lời, anh đã không giấu nổi vẻ mệt mỏi và né tránh.

Tôi có thể hiểu cho hoàn cảnh của anh. Sức khỏe không tốt, lại đang chuẩn bị cho một kỳ thi quan trọng, việc bị kéo vào một vấn đề phức tạp như vậy hẳn vượt quá khả năng chịu đựng của anh lúc đó. Tôi cũng hiểu rằng bất kỳ ai đều có quyền từ chối nếu không muốn tham gia, vì vậy bản thân tôi không buồn vì sự từ chối ấy.

Điều khiến tôi thực sự bị tổn thương là thái độ xem nhẹ vụ việc, như thể đó chỉ là sự hiểu lầm cá nhân hay một chuyện nhỏ không đáng bận tâm. Nếu trong lời từ chối của anh có thêm một câu như “Tôi không biết là đã có chuyện như vậy” hay “Chắc bạn đã rất khổ tâm”, hoặc chỉ cần thể hiện mong muốn được nghe thêm câu chuyện, có lẽ tôi đã không đau đến thế.

Anh không hiểu rằng lời khuyên “gặp trực tiếp kẻ gây hại để nói chuyện cho xong” mang ý nghĩa gì với một nạn nhân bạo lực tình dục. Việc phải đối mặt với người gây hại đồng nghĩa với việc buộc nạn nhân sống lại chấn thương. Và câu nói “giải quyết bằng đối thoại” rất dễ trở thành sự phủ nhận, thu nhỏ hoặc xoa dịu vụ việc một cách cưỡng ép.

Trước khi kết thúc cuộc gọi, tôi nói với anh rằng phản ứng của anh đã khiến tôi bị tổn thương. Anh xin lỗi. Nhưng đó là một lời xin lỗi không đi kèm sự thấu hiểu, một lời xin lỗi không thể chạm tới vết thương đang rỉ máu.

Từ góc nhìn của anh, có lẽ chính tôi là người mang đến phiền phức. Nhưng với tôi, đây là vấn đề liên quan đến phẩm giá và chấn thương tâm lý. Tôi biết rằng mỗi lần gặp lại anh, những lời nói và thái độ ấy sẽ lại hiện lên trong đầu. Cuối cùng, tôi đã gửi cho anh một email được viết cẩn trọng, lịch sự để nói lời chào tạm biệt, đồng thời cho anh biết rằng những lời anh nói có thể trở thành hành vi gây tổn hại thứ cấp đối với nạn nhân bạo lực tình dục.

Nỗi đau tiếp diễn sau khi bị xâm hại tình dục

Theo Khảo sát thực trạng an toàn về bạo lực tình dục do Bộ Bình đẳng giới và Gia đình Hàn Quốc thực hiện năm 2022, khi hỏi về việc nạn nhân có trải qua tổn hại thứ cấp sau bạo lực tình dục hay không, bảng câu hỏi đã đưa ra những ví dụ cụ thể về lời nói như sau:

• “Có nói ra cũng chẳng giúp ích gì cho bạn đâu.”
• “Bị xâm hại tình dục là chuyện đáng xấu hổ.”
• “Bạn đã tạo điều kiện để chuyện đó xảy ra.”
• “Đừng làm lớn chuyện, nhanh chóng thỏa thuận với người đó thì cũng tốt cho bạn thôi.”
• “Người đó vốn là người tốt, chắc chỉ lỡ tay thôi, bạn nên thông cảm.”
• “Chỉ là đùa giỡn vì thân thiết, bạn quá nhạy cảm rồi.”
• “Báo cáo hay cầu cứu chỉ khiến kẻ kia bị kích động thêm.”

Bên cạnh lời nói, khảo sát cũng nêu rõ các ví dụ về hành vi gây tổn hại thứ cấp như:

1. Thông tin cá nhân và nội dung vụ việc của tôi bị lan truyền.
2. Tên tôi bị nhắc đi nhắc lại mỗi khi có vụ việc tương tự xảy ra.
3. Dư luận lan truyền theo hướng tôi là người có lỗi dẫn đến việc bị xâm hại.
4. Tôi bị dán nhãn là người gây rắc rối và bị cô lập tập thể.
5. Tôi phải chịu những lời chửi bới, thậm chí là hành hung.

Trong quá trình đối diện với vụ việc của mình, tôi nhận ra rằng không chỉ kẻ gây hại mà cả những người xung quanh cũng có thể trở thành nguồn gây tổn thương. Điều an ủi hiếm hoi với tôi khi đó chính là sự tồn tại của các khái niệm “tổn hại thứ cấp” và “xâm hại thứ cấp”.

Trong cuốn Nữ quyền về nạn nhân và kẻ gây hại, nhà nghiên cứu nữ quyền Kwon Kim Hyun Young định nghĩa tổn hại thứ cấp là toàn bộ những bất công mà nạn nhân phải đối diện trong quá trình giải quyết tổn hại ban đầu, bắt nguồn từ tư tưởng phân biệt giới và những định kiến sai lệch về tình dục.

Khi xã hội quay lưng lại với nạn nhân

Trong bộ phim Khuôn mặt do Yeon Sang Ho đạo diễn năm 2025, nữ công nhân may Jeong Young Hee đã rải truyền đơn trước khu chợ gần nhà máy để tố cáo ông chủ Baek Ju Sang là kẻ hiếp dâm, nhằm giúp đỡ đồng nghiệp Lee Jin Sook. Tuy nhiên, những ánh mắt soi mói không hướng về kẻ gây tội mà đổ dồn vào nạn nhân đã khiến Lee Jin Sook chịu tổn thương sâu sắc.

Kwon Kim Hyun Young chỉ ra rằng một người đàn ông tố cáo cấp trên nữ vì quấy rối tình dục có thể bị tổn hại về hình ảnh nam tính, nhưng sẽ không phải nghe những lời như “Phụ nữ thành đạt thì có thể như vậy”. Bà nhấn mạnh rằng tổn hại thứ cấp trong bạo lực tình dục xảy ra trên toàn bộ quá trình mà trong đó quyền lực giới đánh giá và kiểm soát cơ thể, tình dục của phụ nữ từ góc nhìn nam giới, khiến việc đổ lỗi cho nạn nhân trở nên “hợp lý”.

Trong một xã hội như vậy, việc nạn nhân sợ hãi khi lên tiếng là điều không thể tránh khỏi.

Tôi có đang bị mắc kẹt trong vai trò nạn nhân?

Sau khi cắt đứt mối quan hệ với đồng nghiệp kia, trong tôi vẫn còn một cảm giác nặng nề. Không chỉ vì mất đi một mối quan hệ, mà còn vì tôi nhận ra rằng phản ứng của mình có thể vô tình giữ bản thân mãi trong vị trí của một nạn nhân.

Theo Kwon Kim Hyun Young, khái niệm tổn hại thứ cấp bắt đầu được sử dụng rộng rãi tại Hàn Quốc từ những năm 2000, khi chủ nghĩa tân tự do lan rộng và mỗi cá nhân buộc phải tự lo lấy sự sống còn. Trong bối cảnh đó, những phụ nữ không thuộc về bất kỳ hệ thống bảo vệ nào đã sử dụng khái niệm này như một chiến lược cá nhân để phản kháng lại văn hóa đổ lỗi cho nạn nhân.

Khái niệm tổn hại thứ cấp có tác dụng chuyển trọng tâm về phía người gây hại và tạo ra hiệu ứng điều chỉnh xã hội. Tuy nhiên, khi quá phụ thuộc vào nó, tôi cũng cảm thấy bất lực, như thể chỉ khi nào được người khác công nhận đầy đủ nỗi đau của mình thì tôi mới có thể bước tiếp.

Nhà nghiên cứu nữ quyền Jeong Hee Jin gọi đây là chính trị bản sắc của nạn nhân. Khi bản sắc của một người chỉ được xác lập thông qua tổn thương, sự oán giận và đòi hỏi công nhận trở thành trung tâm tồn tại. Jeong Hee Jin cảnh báo rằng việc lấy vết thương làm bằng chứng tồn tại không chỉ không lành mạnh mà còn tiềm ẩn nguy hiểm.

Khi công lý thực sự đứng về phía nạn nhân

Vấn đề không nằm ở chỗ có nên dùng hay không dùng khái niệm tổn hại thứ cấp. Vấn đề nằm ở một xã hội thiếu vắng sự đồng cảm, nơi mà nạn nhân buộc phải dựa vào khái niệm ấy để tự bảo vệ mình. Sự tôn trọng dành cho nạn nhân lẽ ra phải là điều hiển nhiên, chứ không phải là thứ họ phải đấu tranh để giành lấy.

Trong bộ phim Khuôn mặt, Lee Jin Sook đã nói khi hồi tưởng lại hành động của Jeong Young Hee:

“Chắc cô ấy không biết rằng, khi viết những dòng đó, người ta sẽ tò mò xem người bị hiếp là ai hơn là kẻ hiếp dâm.”

Vậy ai mới là người thực sự gây ra tổn hại thứ cấp cho Lee Jin Sook? Không phải người đã dũng cảm lên tiếng, mà là một xã hội mải mê soi mói nạn nhân thay vì lên án kẻ phạm tội.

Dù bộ phim lấy bối cảnh những năm 1970 và là câu chuyện hư cấu, câu thoại ấy vẫn đúng một cách đau lòng trong xã hội ngày nay.

Như Judith Lewis Herman, nhà nghiên cứu hàng đầu về sang chấn tâm lý, từng viết trong cuốn Sự thật và phục hồi: sự hồi phục của nạn nhân không thể chỉ là vấn đề cá nhân, mà là vấn đề của toàn xã hội.

Khi cộng đồng cùng đứng về phía nạn nhân, cơn giận dữ cá nhân sẽ chuyển hóa thành sự phẫn nộ chính đáng của tập thể, trở thành động lực cho bồi thường và công lý. Khi nạn nhân được trao công lý công bằng, nỗi phẫn uất của họ sẽ không còn bị nén lại thành tuyệt vọng.

Đáng chú ý là ngay cả khi không có hành vi gây tổn hại trực tiếp, sự thờ ơ, né tránh, không muốn biết của những người xung quanh cũng có thể gây ra vết thương sâu sắc và góp phần duy trì một hệ sinh thái bạo lực, nơi tội ác bị dung túng và che giấu.

Nhìn lại cuộc trò chuyện với người đồng nghiệp ấy, tôi nhận ra chính mình cũng từng là một phần của sự thờ ơ đó. Tôi từng lướt qua những bài viết về bê bối xâm hại trong các tổ chức vì cho rằng bản thân không đủ sức quan tâm.

Có lẽ, trước khi hỏi thế nào là tổn hại thứ cấp, điều chúng ta cần tự hỏi là liệu mình đã thực sự dành sự quan tâm cho những điều sai trái hay chưa. Như Herman nói, giai đoạn cuối cùng của phục hồi chính là công lý.

Giới thiệu tác giả
Min Baram. Viết để phản chiếu cấu trúc xã hội từ trải nghiệm cá nhân. Quan tâm đến giao thoa giữa bản dạng queer, nữ quyền, đa dạng thần kinh, nghèo đói và vấn đề địa phương. Tác giả các cuốn Tôi là một lao động ADHD và Những cảnh của từ ngữ, đồng thời sáng tác tiểu thuyết queer.