“Bắt cho sạch” hay “bắt cho chết”? Tranh cãi về truy quét lao động di trú ở Hàn Quốc đang nóng trở lại

Có những câu chuyện nghe qua tưởng chỉ là một bản tin: “một đợt kiểm tra”, “một vụ tai nạn”, “một người thiệt mạng”. Nhưng khi các mảnh ghép đặt cạnh nhau, câu hỏi bắt đầu gai hơn: truy quét người “không giấy tờ” là bảo vệ luật pháp, hay đang biến luật pháp thành một thứ bạo lực lạnh lùng?

Những ngày cuối năm, dư luận Hàn Quốc lại dậy lên tranh luận quanh các vụ việc liên quan đến lao động di trú không đăng ký và hoạt động tăng cường kiểm tra, truy quét.

1) Từ một cú ngã ở xưởng… đến câu hỏi “ai đẩy ai chạy?”

Theo thông tin từ một bài báo địa phương (bị chặn truy cập trực tiếp), hai lao động mang quốc tịch Việt Nam được mô tả là “không đăng ký” đã bị ngã từ tầng 2 tại khu nhà ăn của một cơ sở sản xuất máy nông nghiệp ở Sacheon và bị thương nặng. Bài báo nêu bối cảnh liên quan tới hoạt động “đơn vị chức năng” và có chi tiết gây tranh cãi: nghi vấn “chủ/đơn vị sử dụng lao động chỉ đạo bỏ chạy” khi xảy ra kiểm tra. 

Ở đây, tranh luận thường tách thành 2 luồng:

• Luồng A (cứng luật):
  “Không giấy tờ thì phải xử lý. Nếu không, luật nhập cư còn ý nghĩa gì? Nếu thả lỏng, ai cũng có thể vào làm chui, dẫn tới phá vỡ trật tự lao động, cạnh tranh không công bằng.”
• Luồng B (nhân quyền):
  “Luật pháp không thể được thực thi bằng cách biến người ta thành kẻ phải ‘chạy để sống’. Tai nạn không chỉ là ‘do họ tự chạy’, mà là hậu quả của một cơ chế khiến họ hoảng loạn.”

Điểm đáng nói là tranh cãi không dừng ở chuyện “ai đúng ai sai”, mà chuyển sang câu hỏi trách nhiệm:
Nếu đúng là có chỉ đạo “bỏ chạy”, thì trách nhiệm thuộc về ai: người lao động, chủ sử dụng lao động, hay cách thức kiểm tra khiến mọi thứ trở thành “cuộc rượt đuổi”?

2) “108 lạy trước 청와대”: Khi nỗi đau bước ra khỏi im lặng

Một mảng ghép khác khiến tranh luận bùng lên là câu chuyện về cố “뚜안” (Thuận, tên gọi/ẩn danh trong bài). Theo các bài tường thuật, cha của nạn nhân đã thực hiện 108 lạy trước khu vực 청와대, kêu gọi chính phủ xin lỗi, làm rõ nguyên nhân cái chết và dừng cưỡng chế truy quét. Các nguồn đưa thêm chi tiết tranh cãi: phía cơ quan chức năng được nói là đã có thông cáo rằng cái chết không xảy ra trong “cưỡng chế trực tiếp”, nhưng phía “đối sách/nhóm hỗ trợ” cho rằng có chứng cứ hình ảnh CCTV cho thấy thời điểm sự việc nằm trong “khung thời gian truy quét” và còn nhắc tới cách thức áp giải/đối xử trong quá trình kiểm tra. 

Từ đó, tranh luận lại tách đôi:

• Luồng A: “Cái chết là tai nạn, không thể quy tất cả cho nhà nước. Nếu họ không ‘bất hợp pháp’ thì đã không rơi vào tình huống phải trốn.”
• Luồng B: “Một chính sách khiến người ta phải trốn bằng mọi giá mới là vấn đề. Nếu ‘trốn’ là phản xạ sinh tồn, thì ai tạo ra phản xạ đó?”

Và câu hỏi nhức nhối nhất:
Nếu một người từng tốt nghiệp đại học, đang tìm việc với tư cách hợp pháp/hoặc trong quá trình chuyển trạng thái cư trú (như D-10 trong bài tường thuật) mà vẫn rơi vào thảm kịch, thì hệ thống đang lọt điều gì? 

3) Đằng sau “người không giấy tờ” là một thị trường lao động… rất có giấy tờ?

Một nghịch lý ai cũng thấy nhưng ít ai nói thẳng:
Nhiều ngành nghề khó tuyển lao động bản địa vẫn cần người làm, và thị trường sẽ tự tạo “lối đi” cho lao động di trú, kể cả lối đi không chính thức.

Khi đó, tranh luận chuyển từ “bắt hay không bắt” sang “tại sao họ tồn tại”:

• Do nhu cầu nhân lực thực tế (ca dài, việc nặng, lương không hấp dẫn với người bản địa).
• Do cơ chế visa lao động hợp pháp chưa đủ linh hoạt với nhu cầu thị trường.
• Do doanh nghiệp muốn giảm chi phí, né trách nhiệm bảo hiểm/tiêu chuẩn lao động.

Và đây là chỗ “cay” nhất:
Nếu chỉ nhắm vào người lao động để “làm sạch số liệu”, nhưng không đụng mạnh vào chủ sử dụng lao động hưởng lợi từ lao động chui, thì truy quét sẽ giống “bắt phần ngọn”.

4) Vì sao các vụ việc lại gây bùng nổ tranh luận đúng lúc này?

Các bài tường thuật về 108 lạy đặt trong bối cảnh chính trị – xã hội lúc đó: có nhắc tới việc tổng thống bắt đầu làm việc tại 청와대 và nhiều nhóm dân sự chuyển điểm kêu gọi đến gần khu vực này để “được lắng nghe”. 

Nói thẳng ra, đây là cuộc kéo co giữa 2 nhu cầu:

Nhà nước: phải chứng minh năng lực quản lý nhập cư, trật tự xã hội.

Xã hội dân sự: yêu cầu chuẩn mực nhân quyền và “ranh giới đạo đức” trong thực thi.

Vấn đề là: càng siết, càng có người chạy. Càng chạy, càng dễ tai nạn. Tai nạn càng nhiều, xã hội càng phản ứng.

5) “Giải pháp nào không đẩy người ta vào đường cùng?”

Nếu chỉ tranh luận “ủng hộ truy quét” hay “phản đối truy quét” thì sẽ mãi bế tắc. Một bài toán thực tế hơn là:

Nhóm giải pháp 1: Siết nhưng phải “siết có chuẩn”

Quy chuẩn hóa quy trình kiểm tra: hạn chế tạo tình huống rượt đuổi, hoảng loạn.

Đảm bảo nguyên tắc đối xử (thông báo quyền, quy trình minh bạch) để giảm cáo buộc lạm quyền. 

Nhóm giải pháp 2: Đánh vào “người hưởng lợi” thay vì chỉ “người yếu thế”

Tăng chế tài với chủ sử dụng lao động dùng lao động chui, đặc biệt khi có hành vi xúi giục bỏ chạy hoặc che giấu. 

Cơ chế truy cứu rõ ràng khi tai nạn xảy ra trong bối cảnh kiểm tra.

Nhóm giải pháp 3: Mở cửa hợp pháp có điều kiện

Lộ trình chuyển đổi tình trạng cư trú minh bạch hơn cho người đã có “đóng góp lao động”, đặc biệt trường hợp đang trong giai đoạn tìm việc hợp pháp. 

Tăng kênh tuyển dụng hợp pháp theo ngành thiếu hụt, giảm động cơ đi “đường chui”.

6) Một xã hội mạnh không phải là xã hội “bắt được nhiều”, mà là xã hội “không cần ai phải chạy để sống”

Câu chuyện ở Sacheon (cú ngã) và câu chuyện ở Seoul/Daegu (108 lạy) khiến người ta khó bình thản. Bởi nó cho thấy ranh giới mong manh giữa “thực thi luật” và “tạo ra bi kịch”.

Bạn có thể nghiêng về phía “cứng rắn với nhập cư bất hợp pháp”. Bạn cũng có thể nghiêng về phía “đặt nhân quyền lên trước”. Nhưng có một điều rất khó cãi:
một hệ thống tốt là hệ thống mà trong đó, không ai phải leo cửa sổ, nhảy tầng, hay chạy trong hoảng loạn chỉ để giữ mạng sống.