Lao động nước ngoài ở nông thôn Hàn Quốc vượt mốc 100.000 người: Không còn là khủng hoảng, mà là bước chuyển tất yếu

Nông nghiệp Hàn Quốc đã bước vào giai đoạn không thể vận hành nếu thiếu lao động nước ngoài

Từ nông nghiệp cho tới các công xưởng sản xuất, câu hỏi đặt ra là: nguồn cung lao động nước ngoài hiện nay liệu có thực sự ổn định?

Điều đáng tiếc là dù đây là cuộc bầu cử địa phương, nhưng gần như không thấy những cuộc thảo luận nghiêm túc liên quan đến vấn đề này.

Dù đã xuất hiện một số tín hiệu tích cực như thỏa thuận ngừng bắn tại eo biển Hormuz hay việc nới lỏng một phần phong tỏa hàng hải, tình hình bất ổn chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn chưa hề giảm nhiệt. Những vụ tàu mang quốc tịch Hàn Quốc bị tấn công cùng nguy cơ xung đột leo thang tiếp tục khiến dư luận lo ngại.

Kể từ sau chiến tranh Ukraine, các căng thẳng tích tụ đã gây tác động trực tiếp đến nền kinh tế Hàn Quốc, quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu lương thực và nguyên liệu sản xuất phân bón. Tuy nhiên, điều nghiêm trọng hơn nằm ở chỗ khác: không chỉ nguyên liệu hay nông sản phụ thuộc nước ngoài, mà ngay cả lực lượng lao động nông nghiệp của Hàn Quốc hiện cũng đang lệ thuộc vào nguồn nhân lực ngoại quốc ở mức gần chạm ngưỡng báo động.

Lao động nước ngoài ở nông thôn Hàn Quốc vượt 100.000 người, cao nhất lịch sử

Trước tiên hãy nhìn vào dữ liệu tự chủ lương thực. Tỷ lệ tự cung tự cấp ngũ cốc của Hàn Quốc năm 2024 chỉ đạt 19,5%, tức đã rơi khỏi mốc 20% từ lâu. Đây là một trong những mức thấp nhất trong các nước thành viên OECD.

Vấn đề còn nằm ở chỗ Hàn Quốc phải mua ngũ cốc nhập khẩu với giá rất cao. Để nhập ngũ cốc, trước hết cần tập kết và bốc xếp lên tàu biển. Công đoạn này phụ thuộc vào các cơ sở chuyên dụng gọi là “grain elevator” – hệ thống kho vận và trung chuyển ngũ cốc quy mô lớn.

Phần lớn các cơ sở này hiện thuộc sở hữu hoặc có liên quan tới 4 tập đoàn nông nghiệp khổng lồ thường được gọi là “ABCD”, gồm ADM, Bunge, Cargill và Louis Dreyfus Company (LDC). Điều đó đồng nghĩa Hàn Quốc phải chi trả khoản phí sử dụng rất lớn cho các doanh nghiệp này.

Khoảng 80% lượng ngũ cốc tiêu thụ trong nước, bao gồm cả thức ăn chăn nuôi, đều phải nhập khẩu. Thế nhưng Hàn Quốc lại chưa sở hữu đầy đủ hệ thống hạ tầng vận chuyển và lưu trữ cần thiết. Vì vậy, mỗi khi xảy ra xung đột quốc tế hoặc đứt gãy chuỗi cung ứng, nước này buộc phải mua hàng với giá cao hơn.

Trong khi đó, Nhật Bản đã chủ động vận hành hệ thống grain elevator thông qua Liên đoàn Nông nghiệp Nhật Bản và trực tiếp quản lý khoảng 30% lượng ngô nhập khẩu ngay từ nơi sản xuất. Cách tiếp cận này hoàn toàn khác với Hàn Quốc, nơi chủ yếu vẫn dựa vào tăng dự trữ và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu để giảm rủi ro.

Nông nghiệp Hàn Quốc đang phụ thuộc ngày càng lớn vào lao động ngoại quốc

Theo Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Chăn nuôi Hàn Quốc, trong nửa đầu năm nay nước này đã phân bổ tổng cộng 104.000 lao động nước ngoài cho lĩnh vực nông nghiệp.

Con số này bao gồm:

• 94.000 lao động thời vụ
• 10.000 lao động thuộc chương trình cấp phép việc làm trong lĩnh vực nông nghiệp và chăn nuôi

Đây là mức cao nhất từng được ghi nhận trong nửa đầu năm kể từ khi hai hệ thống này được vận hành song song.

Điều đó cho thấy nông nghiệp Hàn Quốc thực tế đã bước sang giai đoạn không thể hoạt động nếu thiếu lao động nước ngoài.

Dĩ nhiên, nếu xét trên tổng số 1,45 triệu lao động trong ngành nông lâm ngư nghiệp, hơn 100.000 lao động ngoại quốc chỉ chiếm khoảng 7%. Tuy nhiên, cần nhìn vào thực tế rằng hơn 55% dân số nông hộ hiện đã trên 65 tuổi. Trong bối cảnh lực lượng lao động trẻ ngày càng hiếm, con số 7% này không thể xem nhẹ.

Nhà nghiên cứu Lee Joo Ryang thuộc Viện Chính sách Khoa học và Công nghệ Hàn Quốc từng nhận định trong cuốn “Câu chuyện kinh tế nông nghiệp thực sự mà bạn chưa biết” rằng: khi thu nhập bình quân đầu người vượt mốc 30.000 USD, người dân bản địa ở các nước phát triển thường chuyển sang vai trò quản lý và sở hữu nông trại, còn lao động trực tiếp trên đồng ruộng sẽ do người nước ngoài đảm nhận.

Nói cách khác, sự phụ thuộc vào lao động ngoại quốc trong nông nghiệp Hàn Quốc không phải hiện tượng tạm thời, mà là kết quả của một quá trình chuyển đổi cơ cấu dài hạn khi quốc gia này bước vào nhóm nước phát triển.

Trên thế giới hiện nay, mô hình phổ biến là người dân sở hữu đất nông nghiệp, còn người trực tiếp canh tác lại là lao động nhập cư.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: liệu nguồn cung lao động nước ngoài của Hàn Quốc có thực sự bền vững?

Tăng lao động ngắn hạn nhưng lại ngăn cản định cư lâu dài

Chính sách visa và cư trú của Hàn Quốc hiện được đánh giá khá khắt khe so với nhiều quốc gia phát triển khác.

Tỷ lệ người nước ngoài trong tổng dân số cư trú tại Hàn Quốc chỉ khoảng 5,4%, thuộc nhóm 5 nước thấp nhất OECD. Trong khi đó, mức trung bình toàn khối OECD là 14,7%, tức cao gần gấp ba lần.

Đáng chú ý, trong số người nước ngoài tại Hàn Quốc:

• khoảng 25% là người gốc Hàn mang visa F4 hoặc H2
• khoảng 19% là du học sinh hoặc lao động phổ thông visa E9

Điều này cho thấy số lượng người nước ngoài thực sự định cư lâu dài tại Hàn Quốc không nhiều.

Ngay cả khi chưa bàn đến điều kiện nhập quốc tịch vốn rất nghiêm ngặt, tỷ lệ thường trú nhân cũng chỉ chiếm khoảng 7,7% tổng số người nước ngoài. Đây là minh chứng cho tính khép kín trong chính sách nhập cư của nước này.

Đối với nhóm lao động phổ thông ngắn hạn mà người Hàn thường gọi là “lao động nước ngoài”, họ chỉ được phép làm việc trong một số ngành nhất định như:

• sản xuất
• xây dựng
• nông nghiệp
• chăn nuôi
• ngư nghiệp
• lâm nghiệp
• khai khoáng
• dịch vụ

Trong khi đó, các loại visa dành cho người có ý định định cư lâu dài gần như chỉ giới hạn trong 89 khu vực suy giảm dân số do Bộ Nội vụ và An toàn Hàn Quốc chỉ định.

Ngay cả trong lĩnh vực nông nghiệp, mỗi năm Hàn Quốc tiếp nhận khoảng 100.000 lao động ngắn hạn, nhưng lại thiếu gần như hoàn toàn con đường định cư đủ rộng để bù đắp mức suy giảm dân số tự nhiên lên tới 120.000 người mỗi năm.

Ngay cả lao động nhập cư cũng đang rời bỏ nông nghiệp

Một vấn đề lớn hơn nữa là ngay cả những lao động nhập cư đã đến Hàn Quốc cũng không muốn tiếp tục làm việc tại các nông trại sử dụng nhiều sức lao động.

Nhiều nghiên cứu về lao động nhập cư cho thấy: những người nói tiếng Hàn tốt hơn và có kinh nghiệm làm việc thường chuyển sang ngành sản xuất tại các khu công nghiệp lân cận.

Nhà hoạt động nhân quyền Woo Chun Hee từng phản ánh trong cuốn “Nhật ký đấu tranh lá vừng” rằng điều kiện sinh hoạt và môi trường làm việc của lao động nhập cư trong nông nghiệp vô cùng thiếu thốn.

Nói cách khác, nếu ngay cả người Hàn còn không muốn làm công việc này, thì cũng khó kỳ vọng lao động nước ngoài sẽ tự nguyện gắn bó lâu dài.

Trước thực trạng đó, năm ngoái chính phủ Hàn Quốc đã áp dụng toàn diện quy định giới hạn chuyển nơi làm việc trong cùng ngành nghề và cùng khu vực.

Nguyên nhân là quá nhiều lao động ngành nông nghiệp chuyển sang làm tại các khu công nghiệp gần đó, khiến hệ thống phân bổ lao động theo giấy phép việc làm bị lung lay.

Trong khi các nông trại liên tục yêu cầu được thay đổi và bổ sung nhân lực do thiếu người nghiêm trọng, chính phủ vẫn duy trì tiêu chuẩn tiếng Hàn khá cao đối với lao động nước ngoài. Điểm đậu kỳ thi tiếng Hàn EPS TOPIK dành riêng cho chương trình lao động E9 vẫn giữ nguyên ở mức 80 điểm suốt nhiều năm qua.

Điều này phản ánh mong muốn tuyển chọn những lao động nước ngoài có chất lượng và trình độ ngôn ngữ tốt hơn.

Hàn Quốc cần cởi mở hơn với chính sách cư trú trước khi quá muộn

Tuy nhiên, việc đưa một số lao động nước ngoài vào sinh sống giữa cộng đồng người Hàn đông đảo như hiện nay hoàn toàn khác với tương lai gần, khi nhiều khu vực nông thôn có thể bị bỏ trống do người Hàn nghỉ hưu hoặc qua đời.

Nhiều quốc gia châu Âu từng cổ vũ đa văn hóa nhưng lại buông lỏng quản lý, để hình thành các khu vực tập trung người nhập cư gần như tách biệt hoàn toàn với cư dân bản địa. Có nơi đến mức người dân địa phương và cả lực lượng công quyền cũng khó tiếp cận.

Chính vì vậy, tác giả cho rằng Hàn Quốc nên chủ động tiếp nhận và hỗ trợ người nước ngoài thích nghi từ khi đất nước vẫn còn đủ nguồn lực, thay vì chờ đến lúc thiếu hụt lao động nghiêm trọng mới bắt đầu mở cửa.

Việc nới lỏng chính sách cư trú đối với người nước ngoài, theo quan điểm của tác giả, cần được thảo luận nghiêm túc ngay từ bây giờ.

Đáng tiếc là trong một kỳ bầu cử mang tính “địa phương”, những cuộc tranh luận như vậy gần như vẫn vắng bóng.

Cre : ilyosisa