Hàn Quốc siết luật, bảo vệ đội quân 8,6 triệu freelancer và tài xế giao hàng

Dự thảo Luật Quyền cơ bản của Người lao động và cơ chế “suy đoán tư cách người lao động” dự kiến được Quốc hội Hàn Quốc thông qua trước ngày 1-5, mở đường cho hàng triệu lao động tự do lần đầu được hưởng quyền tối thiểu như lương cơ bản, trợ cấp thôi việc và an toàn xã hội.

Lấp khoảng trống pháp lý kéo dài nhiều năm

Bộ Việc làm và Lao động Hàn Quốc ngày 20-1 công bố gói cải cách lớn nhằm đưa nhóm lao động lâu nay nằm ngoài lưới an sinh gồm freelancer, lao động nền tảng (platform workers), tài xế giao đồ ăn, nhân viên hợp đồng phụ… vào phạm vi được bảo vệ.

Hiện có khoảng 5,7 triệu người thuộc nhóm này, và con số có thể lên tới 8,6 triệu, theo ước tính của chính phủ.

Điểm cốt lõi của dự thảo là cơ chế “suy đoán tư cách người lao động” trong các tranh chấp dân sự. Theo đó, bất kỳ ai cung cấp sức lao động cho hoạt động kinh doanh của người khác sẽ mặc định được xem như người lao động; doanh nghiệp phải chứng minh điều ngược lại nếu muốn phủ nhận.

Cách tiếp cận mới được kỳ vọng giúp lao động hợp đồng, shipper và nhóm làm việc tự do dễ dàng hơn trong việc đòi tiền lương còn thiếu, trợ cấp thôi việc hoặc quyền hưởng mức lương tối thiểu.

Quyền lợi mở rộng, quyền giám sát mạnh hơn

Một khi được áp dụng, cơ chế này sẽ đảo ngược cấu trúc hiện tại, vốn yêu cầu người lao động tự chứng minh mình “đủ tiêu chuẩn” là nhân viên — điều khiến nhiều freelancer bị mất quyền lợi trong tranh chấp.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng:

Trao quyền lớn hơn cho thanh tra lao động trong việc yêu cầu doanh nghiệp nộp hồ sơ lao động, nhật ký giờ làm, và dữ liệu thuế.

Doanh nghiệp từ chối cung cấp tài liệu mà không có lý do chính đáng có thể bị phạt đến 5 triệu won.

Cho phép các văn phòng lao động địa phương thành lập hội đồng chuyên gia để đánh giá chính xác tư cách lao động trong từng vụ việc.

Gói cải cách còn đi kèm Luật Quyền cơ bản của Người lao động, định nghĩa “người lao động” rộng hơn bất kỳ ai cung cấp lao động để đổi lấy thù lao, bất kể hình thức hợp đồng. Luật liệt kê tám quyền cơ bản, trong đó có môi trường làm việc an toàn, đối xử công bằng, thu nhập phù hợp và tiếp cận phúc lợi xã hội.

Tuy vậy, dự thảo nêu rõ cơ chế “suy đoán tư cách người lao động” chỉ áp dụng trong tranh chấp dân sự, không áp dụng cho vụ án hình sự. Trong các vụ như quấy rối hay lạm quyền, cơ quan tố tụng vẫn phải chứng minh theo nguyên tắc suy đoán vô tội.

Công đoàn hoan nghênh nhưng lo ngại hiệu quả thực thi

Dù đánh giá nỗ lực cải cách là “đi theo đúng hướng”, nhiều tổ chức lao động cho rằng dự thảo vẫn là “giải pháp nửa vời”.

Liên đoàn Công đoàn Hàn Quốc (FKTU) nhận định việc không sửa đổi định nghĩa “người lao động” trong Luật Tiêu chuẩn lao động sẽ khiến gói cải cách chỉ mang lại lợi ích khi xảy ra tranh chấp, thay vì bảo đảm quyền tại nơi làm việc ngay từ đầu.

Tổ chức Workplace Gapjil 119 cũng bày tỏ sự hoài nghi. Luật sư Yoon Ji-young cho rằng “các vấn đề kéo dài nhiều năm chủ yếu do luật hiện hành không được thực thi nghiêm”. Theo bà, nếu không có nghĩa vụ cụ thể và chế tài mạnh hơn với doanh nghiệp, cải cách có nguy cơ chỉ mang tính biểu tượng.

Nếu được thông qua trước hạn 1-5, gói cải cách sẽ trở thành bước chuyển lớn trong việc bảo vệ hàng triệu lao động trẻ đặc biệt là nhóm làm trong kinh tế nền tảng, giao nhận, thiết kế tự do hoặc làm việc theo dự án.

Dù vẫn còn nhiều tranh luận về phạm vi tác động, chính phủ Hàn Quốc khẳng định mục tiêu là thu hẹp khoảng cách quyền lợi giữa lao động toàn thời gian và nhóm lao động từng bị xem là “ngoài lề”.